Zasadniczym celem przedstawionych rozważań jest prezentacja i krytyczna analiza Stanisława Brzozowskiego koncepcji inteligencji. Jednakże z uwagi na fakt, że przyczyną podjęcia tego zadania jest w istotnej mierze problem współczesny – próba zrozumienia i wyjaśnienia roli, sytuacji i samowiedzy współczesnej inteligencji humanistycznej w Polsce, rozważania te wykroczą w pewnym stopniu poza schemat czysto historyczny, a sama koncepcja Brzozowskiego ujęta zostanie jako narzędzie tego wyjaśnienia.

W związku z tym tekst składa się z dwóch części. W pierwszej zaprezentowana zostanie syntetycznie Stanisława Brzozowskiego koncepcja romantyzmu, którą autor zawarł nie tylko w rozprawie Filozofia romantyzmu polskiego z roku 1905, ale także w pracach z późniejszego, dojrzałego okresu: Legendzie Młodej Polski, Ideach i Głosach wśród nocy. Koncepcja ta ściśle wiąże się z krytyką, a zasadniczy jej kierunek to właśnie krytyka romantycznej inteligencji, której świadomość jest „wykolejona” o tyle, o ile jest „wyrwana ze związku ze światem i społeczeństwem”. Nadzieją na przetrwanie i ratunek przed degeneracją jest w przekonaniu Brzozowskiego „uspołecznienie” inteligencji rozumiane jako ukształtowanie się nowej inteligencji pracy identyczne w tej koncepcji z „wcieleniem narodowym”. Program ten dotyczy w szczególności inteligencji polskiej, choć Brzozowski w swych rozważaniach podnosi kwestie obecne w dyspucie powszechnej.

W części drugiej podjęta zostanie próba odpowiedzi na pytanie, czy koncepcja ta, krytyka i program posiadają dziś wartość nie tylko historyczną, to znaczy, czy w obliczu przemian zarówno społecznych, jak i poznawczych mogą zostać wykorzystane w filozoficznej analizie i ocenie współczesnej inteligencji polskiej i jej „współczesnej tragedii”.