Przedmiotem referatu będą koncepcje historiozoficzne polskich myślicieli romantycznych. Tło najbliższe ich wystąpień stanowiła filozofia dziejów, jaką stworzyły niemieckie oświecenie, czyli Herder i Kant, oraz niemiecki idealizm, czyli Fichte, Schelling i Hegel. Tła dalszego i wstępnego ukierunkowania poszukiwalibyśmy w wielkich panoramach dziejowych św. Augustyna, Vica i Monteskiusza.

Namysł nad historią jako dziedziną Boskiej opatrzności z jednej strony i ludzkiej wolności z drugiej nakłada się u romantyków polskich na problematykę miejsca Polski i Słowiańszczyzny w historii tudzież politycznych i metapolitycznych perspektyw upodmiotowienia narodu, którego suwerenność została ograniczona. Cieszkowski wypracowuje w polemice z dziedzictwem heglowskim aktywistyczną i przyszłościową wizję trzeciej epoki historycznej, w której zinstytucjonalizowaną wolność dopełni etyczna wspólnota. U Hoene-Wrońskiego przeobrażenia mesjaniczne człowieka, uzyskanie nieskończonej autonomii duchowej w następstwie pełnego poddania się Bogu, zaowocują realną nieśmiertelnością duszy, czyli spełnieniem cnoty moralnej w mesjanicznym dobru. Mason Trentowski wpisuje w swój zagmatwany i narcystyczny system „filozofii uniwersalnej” rozważania o narodzie jako właściwym podmiocie historii, którego przedłużeniem jest etniczna całość kulturowa, w przypadku narodu polskiego – Słowiańszczyzna. Scharakteryzuje filozofię słowiańską Libelt – nie będzie ona filozofią słowa jeno, lecz przede wszystkim czynu, harmonijnie zintegruje wyobraźnię z pozostałymi momentami ducha, w tym z rozumem abstrakcyjnym i samowładczym.

Uzupełnieniem, a niekiedy istotnym dopełnieniem rozważań filozofów romantycznych są plastyczne, emocjonalne, czasem fantastyczne narracje historyczne i metahistoryczne poetów (Mickiewicz, Słowacki), dziejopisów (Lelewel) i szarlatanów (Trentowski), którzy mają wiele do powiedzenia o tożsamości Polaków i Słowian, przeznaczeniach ludzkości i warunkach zbawienia duszy. Również podobnym autorom sporo zawdzięczają tacy późniejsi kontynuatorzy polskiej idei romantycznej w jej aspekcie praktycznym, jak Stanisław Brzozowski czy Feliks Koneczny.