Rocznik Historii Filozofii Polskiej

Monografie poświęcone filozofii polskiej
w serii wydawniczej Filozofia

Pod koniec 2010 roku ukazała się kolejna pozycja poświęcona filozofii polskiej w ramach serii wydawniczej Filozofia Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego. Praca Magdaleny Mruszczyk Człowiek w „antropologii adekwatnej” Karola Wojtyły stanowi próbę przybliżenia głównych wątków antropologiczno – filozoficznych oraz rozwiązań metodologicznych charakterystycznych dla myśli krakowskiego filozofa. Autorka stara się odtworzyć tok myślenia Wojtyły, którego uwaga badawcza skupiła się na metodzie poznania ludzkiego i zagadnieniu bytu osobowego, a co z tym związane skoncentrowała się na zagadnieniu osobowego doświadczenia ludzkiego. Ta swoista rekonstrukcja pokazuje Wojtyłę jako badacza dynamicznego bytu ludzkiego, który to dynamizm przejawia się w czynie. Czyn, zdaniem krakowskiego filozofa, w najbardziej adekwatny sposób wyraża osobowy rys bytu ludzkiego. Człowiek „staje się” osobą, a „stawanie się” odróżnia go od świata naturalnego (z którym, mimo różnic, jest ściśle połączony). Człowiek, jako jedność psychofizyczna, przez swoje działanie poznaje prawdę, o tym, że jego rozwój wewnętrzny powiedzie się wyłącznie wtedy, gdy jego rzeczywistość osobowa będzie identyczna z rzeczywistością moralną, z rzeczywistością dobra i zła moralnego.
Gdy mowa o „antropologii adekwatnej” Karola Wojtyły, nie można, jak zaznacza autorka monografii, przemilczeć jego związków z teologią katolicką. Można nawet przypuszczać, że filozof zamierzał połączyć swoją teorię z rozważaniami teologicznymi. W przywołanej pracy fakt ten zostaje uwzględniony, jednak Mruszczyk koncentruje się raczej na tej części dorobku intelektualnego krakowskiego myśliciela, która należy do obszaru filozofii. Główny akcent w swojej analizie myśli Wojtyły badaczka kładzie na zagadnienie doświadczenia jako metody poznania antropologii filozoficznej (filozoficznej nauki o człowieku), która przez samego Wojtyłę zostaje określona jako „antropologia adekwatna”. Analizy prowadzą Magdalenę Mruszczyk do następujących konkluzji: z jednej strony to charakterystyczne doświadczenie stanowi w istocie fenomenologiczny wgląd w jądro przedmiotu poznania, z drugiej wypracowane przy pomocy metody fenomenologicznej doświadczenie, łączy w sobie różne typy doświadczenia podmiotu, którym, według Wojtyły, miałby zawsze być człowiek. Osoba jest zatem takim podmiotem, który ujawnia się sam sobie jako przedmiot poznania. To wewnętrzne samodoświadczenie, którego podmiotem ma być każdy indywidualny człowiek, prowokuje do postawienia fundamentalnych dla „antropologii adekwatnej” pytań: W jaki sposób człowiek jako osoba jest sam sobie dany jako przedmiot poznania? a także: Jak człowiek przeżywa sam siebie jako osobę? Chcąc na nie odpowiedzieć trzeba zagłębić się w rozwinięte przez Karola Wojtyłę badania nad świadomością ludzką i rozważyć problem filozoficznych i filozoficzno – teologicznych tradycji, które pobudziły autora Osoby i czynu do szczególnych rozważań nad problematyką antropologiczną. W nich przejawia się zdaniem autorki monografii niezaprzeczalny wkład krakowskiego myśliciela w osiągnięcia filozofii nie tylko polskiej, ale i europejskiej.
Praca Magdaleny Mruszczyk wpisuje się w serię monografii poświęconych filozofom polskim, napisanych przez pracowników Zakładu Filozofii w Polsce Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, a wydanych w serii Filozofia Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego.
Publikacja pierwszej z nich, pracy Barbary Szotek Marian Massonius a polska filozofia nowokrytyczna, miała miejsce już 2001 roku. Autorka, dziś profesor Uniwersytetu Śląskiego i kierownik katowickiego Zakładu, przedstawiła w monografii tzw. nowokrytycyzm, stanowiący drugą, krytyczną fazę pozytywizmu, orientację myślową obecną w myśli polskiej lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.Praca stanowiła propozycję spojrzenia na ten etap kształtowania się myśli polskiej przez pryzmat dorobku piśmienniczego Mariana Massoniusa. Jak wskazała na łamach swojej monografii badaczka, filozof, który sformułował na gruncie polskim swoiście rozumianą filozofię naukową, nazywaną „filozofią krytyczną”, a stanowiącą wynik połączenia „pozytywnej” linii empirycznej z filozofią Kantowską, był nie tylko przedstawicielem nurtu nowokrytycznego, ale przede wszystkim jego znaczącym współtwórcą.
Serię monografii poświęconych polskim filozofom uzupełniły wydane w 2007 roku prace Soni Bukowskiej Filozofia polska wobec problemu cywilizacji. Teoria Feliksa Konecznego i Grażyny Szumery Cywilizacja w myśli polskiej. Poglądy filozoficzno-społeczne Erazma Majewskiego. Pierwsza poświęcona została, powstałej na przełomie XIX i XX wieku historiozoficznej teorii Feliksa Konecznego, ujmującej historię z punktu widzenia pluralizmu cywilizacyjnego.Oryginalność koncepcji Konecznego, która jest jedną z kilku ledwie refleksji, nad historią w myśli polskiej tego czasu, przejawiła się przede wszystkim w jego definicji cywilizacji. Definicja ta różni się od dotąd istniejących interpretacji tego pojęcia, formułując je ze strukturalistycznego punktu widzenia. Za sprawą przyjęcia nowej definicji stanowiskoKonecznego zajęło pozycję opozycyjną względem rozpowszechnionych modeli objaśniania dziejów przez analogię do organizmu przyrodniczego. Jego teoria reprezentowała, jak wskazuje Sonia Bukowska, ogólniejszą tendencję w europejskiej refleksji nad historią, nie była jednak pozbawiona oryginalności i może być zaliczona do najważniejszych teorii cywilizacji swego czasu.Drugi z wydanych w 2007 roku tytułów, odsyła do rozważań nad cywilizacją Erazma Majewskiego jednego z pionierów polskich badań zmierzających do skonstruowania ogólnej teorii cywilizacji. Według Majewskiego, zrozumienie i charakterystyka cywilizacji jest zależna od wyjaśnienia fenomenu bytu ludzkiego. Polski myśliciel podejmuje próbę rozwiązania zagadki człowieka z perspektywy historii naturalnej i socjologii.Będąc zwolennikiem monizmu naturalnego, a cywilizację traktując w sposób naturalistyczny, Majewski podkreślał jednocześnie istnienie przepaści między światem zwierząt, a światem ludzkim.Monografia Grażyny Szumery wskazuje, że wiele opartych na rzetelnej wiedzy analiz Majewskiego zachowało pewną wartość i oryginalność do dziś – do takich idei należałoby zaliczyć jego analizy ekonomiczne, socjologiczne ujęcie języka jako „łącznika społecznego” oraz rozważania nad istotą więzi społecznej.
Grażyna Szumera jest także autorką książki Myśl historiozoficzna i filozofia społeczna Jana Karola Kochanowskiego wydanej w 2009 roku. Autorka rekonstruuje w niej i analizuje główne poglądy mało znanego polskiego myśliciela Jana Karola Kochanowskiego. Jego rozważania, jak pokazuje badaczka, koncentrują się głównie wokół zagadnień historiozoficznych i zagadnień z zakresu filozofii społecznej. Nacechowana pesymizmem myśl Kochanowskiego stanowi ważny wkład w dzieje neoromantyzmu przełomu wieków oraz w rozwój polskiej historiozofii. Charakterystycznymi przejawami myśli Kochanowskiego są teorie: elit, tłumu i narodu. Jak zaznacza autorka monografii, warto szczególnie podkreślić, że filozof ten jako jeden z pierwszych w polskim piśmiennictwie oparł swe rozważania na rozstrzygnięciach psychologii tłumów, wnosząc do tego nurtu oryginalne myśli własne. Na odnotowanie zasługuje także, zdaniem Szumery, historiozoficzna koncepcja Kochanowskiego, który sądził, że historycy powinni za główne źródło faktów historycznych uważać psyche ludzką i narodową. Według filozofa, procesy społeczne można bowiem wyjaśniać nawiązując do indywidualnej psyche – pogląd taki określa Kochanowskiego jako zwolennika psychologizmu.
Praca Magdaleny Mruszczyk Człowiek w „antropologii adekwatnej” Karola Wojtyły nie zamknie listy tytułów dotyczących filozofii polskiej w serii Filozofia. Trwają przygotowania do wydania kolejnej z publikacji pracowników, kierowanego przez Barbarę Szotek, katowickiego Zakładu Filozofii w Polsce.

Danuta Mikeska – Kycia
Uniwersytet Śląski