Rocznik Historii Filozofii Polskiej

Reforma uniwersalna: reforma edukacji, filozofia i irenizm

W dniach 6-8 lipca 2009 r. odbył się w Krakowie drugi z trzech warsztatów poświęconych sieciom kontaktów intelektualnych w Europie Środkowej w latach 1560-1670 ( zob. opis serii warsztatów oraz stronę warsztatu krakowskiego wraz z abstraktami). Warsztaty te stanowią część obszernego, zarządzanego na Uniwersytecie w Oksfordzie systemu projektów badawczych ( zob. Cultures of Knowledge. An Intellectual Geography of Seventeenth-Centure Republic of Letters).
Wspólny tytuł tych warsztatowych spotkań - "Reformacja uniwersalna" - wskazuje na rysujące się nowe rozumienie reformacji jako myślenia uniwersalnego, "encyklopedycznego" i "panzoficznego" (oba wyrazy należy w XVII w. rozumieć jako blisko spokrewnione), ukierunkowanego zarówno na problemy teoretyczne jak i na praktykę społeczną; myślenia, które w epoce konfesjonalizmu nie wyklucza żadnych opcji wyznaniowych. Nie tylko zyskało ono wielu wpływowych zwolenników wśród europejskich intelektualistów, ale inspirowało ich do stworzenia rozległej sieci kontaktów, ogólnoeuropejskiej przestrzeni publicznej - République des Lettres. Jej żywotność i wielorakość skłania dzisiejszych badaczy do podobnych przedsięwzięć typu "inter" i "między": -dyscyplinarnego, -narodowego, -kulturowego i -poko­leniowego. Wczesnonowoczesny przedmiot badań wiąże się więc ze zmianami we współczesnej nam Europie. Organizatorzy projektu, pochodzący głównie z Anglii, zauważyli m.in., że po 1989 r. dorosło nowo pokolenie badaczy w Europie Środkowo-Wschodniej, którzy powinni zaistnieć poza wąskimi granicami dyskursów w swych językach narodowych.
Pierwsze spotkanie, zorganizowane w styczniu 2009 w Pradze (zob. raport w języku niemieckim i czeskim, dotyczyło myśli apokaliptycznej, millenarystycznej i proroczej jako źródła energii dla siedemnastowiecznych dążeń do uniwersalnej reformy, zwłaszcza w kontekście Komeńskiego i jego angielskich oraz holenderskich przyjaciół. Trzeci warsztat, zaplanowany na styczeń 2010 r. w Budapeszcie, zajmie się encyclopedyzmem, panzofią i komunikacją uniwersalną pielęgnowanymi przez uczonych protestantów w Europie Środkowej jeszcze w XVI w., a więc kilka pokoleń przed Komeńskim i jego uczniami.
Tematami drugiego, krakowskiego warsztatu były reforma edukacji, filozoficzne aspekty reformacyjnego uniwersalizmu i irenizm. Uczestnikami byli w pierwszej kolejności historycy, ale także specjaliści z dziedzin teologii, historii literatury i filozofii. Pierwsza i druga część spotkania wiązały się z ramizmem i jego recepcją w Europie Środkowej. Gábor Kecskeméti (Węgierska Akademia Nauk, Instytut Badań nad Literaturą, Budapeszt) przedstawił dzieje ramizmu na Węgrzech, zwłaszcza w Siedmiogrodzie, tak ważnym dla historii filozofii polskiej. Michał Choptiany (UJ, Kraków) po analizie antyramistycznej polemiki Jana Brożka z 1638 r. postawił postulat zbadania ramizmu, antyramizmu i kryptoramizmu w krakowskim środowisku akademickim XVI w. Howard Hotson (St. Anne's College, Uniwersytet w Oksfordzie, kierownik projektu Cultures of Knowledge i organizator warsztatów we współpracy z Vladimírem Urbánkiem) dokonał kontekstualizacji ramistycznych aspektów myśli Komeńskiego (obok Bacona, Alsteda, Keckermanna). Wpływy ramizmu są widoczne w architekturze głównych dzieł czeskiego filozofa, w zasadzie jedności metody w badaniach przyrodniczych oraz w radykalizacji i w usystematyzowaniu dziedzictwa humanizmu renesansowego pod względem przedmiotów, metody i adresatów wiedzy. Márton Szentpéteri (Węgierska Akademia Nauk, Instytut Badań nad Literaturą, Budapeszt) na przykładzie współoprawnego siedmiogrodzkiego wydania dzieła późnego Alsteda i pierwszych trzech Medytacji Kartezjusza przedstawił w zasadniczej perspektywie zręby eklektyzmu łączącego tak różne - i tak bliskie - elementy jak kartezjańskie cogito i Alstedową cyclognomonica. Tomáš Nejeschleba (Uniwersytet Palackiego, Olomouc) z przyczyn od niego niezależnych nie mógł przedstawić swego referatu o filozofii przyrody Jana Jeseńskiego, centralnej postaci w dziejach pobiałogórskich i w europejskiej sieci kontaktów czeskich intelektualistów.
Trzecia część krakowskiego spotkania poświęcona była biograficznym aspektom République des Lettres. Martin Holý (Akademia Nauk Republiki Czeskiej, Instytut Historii, Praga) przedstawił rozległe kontakty szlachty czeskiej i morawskiej z europejskimi uczonymi, wskazując na różnice między grupami wyznaniowymi (studia i intensywne podróżowanie protestantów, korzystanie ze struktur potrydenckich przez katolików). Alan Ross (obecnie Uniwersytet w Göttingen, Niemcy) zanalizował korespondencję nauczycieli szkół łacińskich w środkowych Niemczech, m.in. pod względem recepcji uniwersalistycznej filozofii.
Czwartą część sesji, poświęconą różnym postaciom irenizmu, otworzył Jakub Koryl (UJ, Kraków; Zespół Badawczy Humanitas, Warszawa) syntetycznym opisem eklezjologii Jana Łaskiego, opartym na analizie instrumentów filozoficznych pozwalających reformatorowi na krytyczną interpretację i kontynuacji myśli Erazma, Melanchtona i Kalvina (pokój jako podstawowy fenomen życia religijnego; teologia unikająca teocentryzmu i antropocentryzmu, skupiona na spotkaniu wymiaru boskiego i ludzkiego). Piotr Wilczek (UW, Collegium Artes Liberales, Warszawa) dokonał krytycznego przeglądu modelu badań nad polskim irenizmem renesansowym od dzieł Stanisława Kota i Konrada Górskiego po najnowsze, często zbyt mało znane prace; sformułował także postulaty badawcze w odniesieniu do Frycza Modrzewskiego (relacja z Augustynem, teologią scholastyczną i Erazmem; nowa ocena Sylw) oraz do Jana Kochanowskiego (poglądy religijne jako wyraz renesansowego irenizmu). Niżej podpisany Steffen Huber (UJ, Kraków) przedstawił zarys analizy filozoficznych instrumentów późnego Frycza Modrzewskiego w poszukiwaniu wyważonej metaforyki trynitologicznej (aporia, pojęcia bytu i możliwości, autonomiczna teo-logika). Vladimír Urbánek (Akademia Nauk Republiki Czeskiej, Instytut Filozofii, Praga; organizatorwarsztatów wraz z Howardem Hotsonem) na podstawie wczesnych pism Komeńskiego i jego polemiki z wyemigrowanymi do Saksonii czeskimi luteranami zanalizował różne strategie ireniczne w konkretnym kontekście historyczno-biograficznym, zyskując bardziej precyzyjny obraz wielości irenizmów, bowiem nie wszystkie motywy ireniczne mogą być traktowane jako prawzory dzisiejszych wyobrażeniach o tolerancji i ekumenizmie. Referat o irenizmie i jego związku z reformą komunikacji nadesłany przez nieobecnego Hansa-Joachima Müllera odczytał Howard Hotson. Dariusz Bryćko (Instytut Tolle Lege, Grand Rapids, Michigan, USA) zaprezentował jeden z ostatnich traktatów irenicznych w Polsce i jego autora, Daniela Kałaja, w kontekście myśli reformacynej i postreformacyjnej, podkreślając wyjątkową zdolność Kałaja do wykładania doktryny kalwińskiej w sposób przyjazny i otwarty. Alexander Schunka (Uniwersytet w Stuttgarcie, Niemcy) objął syntetycznym spojrzeniem sieć kontaktów między Anglią a Europą Środkową, zwłaszcza Prusami i Polską, we wczesnym XVIII w., skupiając się na postaci wnuka Jana Amosa Komeńskiego, Daniela Ernsta Jablonskiego, i jego irenizmie stanowiącym etap przejściowy między sediemnastowiecznym "międzynarodowym kalwinizmem" a osiemnastowiecznym zaangażowaniem na rzecz "protestanckiej sprawy".
Za sprawą krakowskiego warsztatu powstała sieć kontaktów między badaczami z różnych dziedzin i krajów. Analiza filozoficzna, wiedza teologiczna, kontekstualizacja historyczna i metody literaturoznawcze stworzyły pewien - jak to ujął Howard Hotson - interdyscyplinarny ekumenizm badań nad myślą uniwersalistyczną XVI i XVII w. Oprócz wymiany rezultatów specjalistycznych badań liczy się efekt przeniesienia powszechnej wiedzy z jednego regionalnego dyskursu do innych, ważne jest także ukazanie ukrytych założeń poszczególnych tradycji badawczych. Organizatorzy planują publikację pokonferencyjną i kontynuację współpracy.

Steffen Huber